Miłośnicy książek od wieków pragnęli podkreślić swoje przywiązanie do księgozbioru. Jednym ze sposobów była personalizacja książek za pomocą znaków ex libris. Choć dziś mogą się wydawać reliktem przeszłości, ex librisy to fascynujące dzieła sztuki, które kryją w sobie mnóstwo ciekawostek. Od majestatycznych herbów szlacheckich po surrealistyczne grafiki artystów XX wieku — zapraszam Cię do zanurzenia się w świat małych, ale niezwykle treściwych znaków własności książek.
Co to jest ex libris?
Zacznijmy od definicji. Ex libris (z łac. „z książek [kogoś]”) to graficzny znak własnościowy, który umieszczano najczęściej na wewnętrznej stronie okładki lub stronie tytułowej książki. Jego zadaniem było informowanie, do kogo należy dana książka. Najczęściej zawierał imię i nazwisko właściciela, czasem motto, herb, a później również fantazyjne ilustracje związane z zainteresowaniami posiadacza.
Znaki ex libris wykonywano ręcznie, drukowano z matryc drzeworytniczych, miedziorytniczych czy litograficznych, a dziś również tworzy się je cyfrowo. Jednak niezależnie od techniki, każdy ex libris to osobna historia.
1. Najstarsze ex librisy — podróż do XV wieku
Historia ex librisów sięga czasów wynalezienia druku. Najstarszy znany znak ex libris pochodzi z około 1450 roku i należał do Johanna Knabensberga, niemieckiego mnicha z klasztoru w Buxheim. Jego ex libris przedstawiał św. Jerzego zabijającego smoka i był wykonany w technice drzeworytu.
Co ciekawe, ex librisy zaczęły być stosowane niemal równocześnie z pierwszymi drukowanymi książkami Gutenberga. Już wtedy ludzie dostrzegali wartość książki jako przedmiotu i chcieli zaznaczyć jej przynależność.
2. Własność i prestiż
W czasach, gdy książki były dobrem luksusowym, posiadanie księgozbioru świadczyło o statusie społecznym i intelektualnym. Ex libris był nie tylko znakiem własności, ale również prestiżowym dodatkiem. Wiele arystokratycznych rodów zamawiało wyszukane ex librisy z herbami, łacińskimi sentencjami i symbolami nauki lub religii.
W renesansie i baroku niektóre ex librisy miały formę niemal miniaturowych dzieł sztuki, projektowanych przez wybitnych grafików. Im bardziej rozbudowany księgozbiór, tym bardziej skomplikowany i dekoracyjny bywał znak własności.
3. Ex libris jako dzieło sztuki
Pod koniec XIX wieku ex libris zaczął być traktowany nie tylko jako użytkowy znak własności, ale także jako forma artystyczna. Artyści, tacy jak Alphonse Mucha, Aubrey Beardsley czy Stanisław Wyspiański, projektowali niezwykle finezyjne znaki dla kolekcjonerów książek i bibliofilów.
Z czasem pojawiły się nawet całe wystawy, katalogi i towarzystwa miłośników ex librisów. W Polsce do dziś działa m.in. Polskie Towarzystwo Miłośników Ekslibrisu, które organizuje konkursy i publikuje wydawnictwa poświęcone tej sztuce.
„Co ciekawe, ex librisy zaczęły być stosowane niemal równocześnie z pierwszymi drukowanymi książkami Gutenberga. Już wtedy ludzie dostrzegali wartość książki jako przedmiotu i chcieli zaznaczyć jej przynależność.”
4. Symbolika i ukryte znaczenia
Ex librisy często zawierają ukryte symbole i odniesienia do zainteresowań właściciela. Dla przykładu, ex libris lekarza może przedstawiać węża Eskulapa, a biologa — mikroskop lub motyla. U pisarzy i poetów pojawiają się pióra, atrament, sowa jako symbol mądrości, czy zwoje papirusu.
Niektóre znaki mają charakter humorystyczny, inne są pełne aluzji politycznych, religijnych lub filozoficznych. W epoce secesji modne były ex librisy z wizerunkami nagich postaci, stylizowanymi na mitologiczne sceny, często balansujące na granicy sztuki i erotyzmu.
5. Zbiory i kolekcjonerzy
Współcześnie ex librisy są przedmiotem pasji wielu kolekcjonerów na całym świecie. Ich zbieranie (tzw. ekslibrisofilia) może być równie wciągające co filatelistyka czy numizmatyka. Istnieją specjalistyczne katalogi i bazy danych, w których klasyfikuje się znaki pod względem techniki wykonania, tematu, twórcy czy właściciela.
Warto dodać, że niektóre ex librisy osiągają na aukcjach wysokie ceny, zwłaszcza jeśli zostały wykonane przez znanych artystów lub należały do historycznych postaci.
6. Ex libris a biblioteki
Nie tylko osoby prywatne korzystały z ex librisów. Wiele bibliotek, zwłaszcza klasztornych i uniwersyteckich, umieszczało własne znaki własności w książkach. Były to często pieczęcie, ręczne wpisy lub drukowane znaki, które miały zabezpieczyć księgozbiór przed kradzieżą i ułatwić jego katalogowanie.
Niektóre znaki biblioteczne były bardzo rozbudowane — zawierały datę nabycia książki, numer katalogowy, nazwisko fundatora lub nazwę kolekcji.
7. Polskie ex librisy — tradycja i nowoczesność
Polska ma długą i bogatą tradycję tworzenia ex librisów. Już w XVI wieku pojawiły się u nas pierwsze znaki własności, a w XX wieku polska szkoła grafiki ekslibrisowej zdobyła uznanie na arenie międzynarodowej.
Polscy artyści, tacy jak Tadeusz Gronowski, Zygfryd Gardzielewski, Jerzy Napieracz czy Krzysztof Marek Bąk, stworzyli tysiące projektów ekslibrisów, często eksperymentując z formą i treścią. Ich prace można oglądać w licznych muzeach i galeriach, a także w albumach i wydawnictwach tematycznych.
Dziś, mimo dominacji cyfrowych narzędzi, wielu artystów i bibliofilów nadal tworzy spersonalizowane ex librisy — zarówno w formie tradycyjnej, jak i jako grafiki cyfrowe.
„Dziś, mimo dominacji cyfrowych narzędzi, wielu artystów i bibliofilów nadal tworzy spersonalizowane ex librisy — zarówno w formie tradycyjnej, jak i jako grafiki cyfrowe.”
8. Powrót do łask: ex libris w XXI wieku
Choć mogłoby się wydawać, że ex librisy odeszły do lamusa wraz z upowszechnieniem się e-booków, nic bardziej mylnego. W ostatnich latach obserwujemy swoisty renesans ex librisów — zarówno wśród miłośników rękodzieła, jak i kolekcjonerów.
W serwisach takich jak Etsy, Instagram czy Pinterest roi się od przykładów nowoczesnych ex librisów — od minimalistycznych po fantazyjne. Coraz więcej osób zamawia personalizowane stemple lub naklejki z własnym imieniem i grafiką, by ozdobić swoje książki i podkreślić więź z czytelnictwem.
9. Zrób to sam — ex libris DIY
Jeśli chcesz mieć swój własny ex libris, wcale nie musisz być artystą. W internecie znajdziesz mnóstwo szablonów, generatorów i poradników, jak stworzyć własny znak własności. Możesz:
-
Zamówić spersonalizowaną pieczątkę z motywem, który Cię interesuje.
-
Stworzyć własną grafikę w programie graficznym (np. Illustrator, Corel).
-
Wydrukować naklejki do wklejenia do książek.
-
Wykonać ex libris ręcznie, np. metodą linorytu lub techniką mieszaną.
To doskonała forma wyrażenia siebie i świetny pomysł na prezent dla każdego mola książkowego!
10. Ciekawostka na koniec — najdziwniejsze ex librisy
W świecie ekslibrisów zdarzają się prawdziwe perełki. Oto kilka nietypowych przypadków:
-
Franz Kafka posiadał ekslibris, który był… po prostu pustym prostokątem. Minimalistyczny, jak jego proza.
-
Ex libris dla psa – w XIX wieku pewien angielski arystokrata stworzył znak własności z napisem „Ex libris Rufus”, dla psa, który „kochał spać przy książkach”.
-
Ekslibris z własnym portretem – część bibliofilów umieszczała w ex librisie wizerunek własny lub ukochanej osoby, czyniąc z książki nie tylko przedmiot, ale emocjonalny artefakt.
Podsumowanie
Ex librisy to niezwykłe połączenie sztuki, historii i osobistego wyrazu. Choć niewielkie i często niedostrzegalne na pierwszy rzut oka, potrafią wiele powiedzieć o właścicielu książki — jego gustach, aspiracjach, poczuciu humoru. Dziś, w epoce cyfrowej, mogą stać się formą świadomego powrotu do tradycji i uczczenia miłości do literatury. Może to dobry moment, by stworzyć swój własny znak ex libris i nadać swoim książkom wyjątkowy charakter?
